Museum Bredius

Het Tompion staand horloge in Museum Bredius

door Fred Kats

Het bezit van een ‘Tompion klok’ is uiterst bijzonder. In de zeventiende eeuw konden alleen monarchen, prinsen, adel en rijke kooplieden een dergelijk object bekostigen. Koning Charles II (1630-1685), koning Willem III (1689-1702) en koningin Anne (1665-1714) waren onder anderen trotse eigenaren van een Tompion klok.¹ Het is dan ook niet verwonderlijk dat dr. Abraham Bredius dit staand horloge een bijzondere plek in zijn museum gaf.

Thomas Tompion (ca. 1639-1713) was de meest gevierde Engelse uurwerkmaker van de zeventiende eeuw. Als zoon van een smid in Northill begon hij zijn carrière met het vervaardigen van ijzeren kerkklokken. Hij specialiseerde zich al gauw tot een begaafd uurwerkmaker en was bijzonder geïnteresseerd in de wetenschappelijke en technische kant van het vak. In 1671 werd Tompion toegelaten tot de London Clockmakers Company, waar hij in 1703 meester werd. Rond 1675 begon hij een eigen zaak in West Lane in Londen, genaamd ‘At the Dial and Three Crowns’.² Zijn vakmanschap en wetenschappelijke kennis hebben uiterst bijzondere klokken en horloges voortgebracht. Zo maakte hij in 1673 een van de eerste Engelse zakhorloges met spiraalveer. Niet alleen heden ten dage, maar ook in zijn eigen tijd was Tompion erg succesvol en vergaarde enorme roem. Dat hij en zijn opvolger George Graham (1673-1751) in de Westminster Abbey werden begraven, bevestigt zijn hoge aanzien.

Het staand horloge in Museum Bredius heeft een rising hood – een afneembare kap met vlakke bovenkant – die is versierd met gedraaide colonetten en houtsnijwerk. Het uurwerk heeft een bronzen vergulden wijzerplaat die met hoekstukjes, zogenaamde spandrels, is gedecoreerd. De cijferring en de secondenring zijn verzilverd. Op de wijzerplaat is de sierlijke signatuur zichtbaar; Thõ: Tompion Londini fecit. Destijds was het uurwerk voorzien van een het bolt and shutter-mechaniek, die ervoor zorgt dat de klok, door middel van een tijdelijke veeraandrijving, tijdens het opwinden van de gewichten ‘aangedreven’ blijft. De kast van de klok is met fraai notenhout gefineerd. De deur in het middendeel is versierd met een profiel, en een ronde opening geeft een doorkijk naar de slinger.

Tompion nummerde zijn producten vanaf omstreeks 1682. Omdat de klok van dr. Abraham Bredius niet is genummerd, moet het vóór dat jaar zijn gemaakt. Ook de bolle steunlijst onder de kap, die na circa 1690 in de mode kwam, bevestigt deze datering. Het is echter onduidelijk of de huidige kast en het uurwerk, inclusief de wijzerplaat, bij elkaar horen. Niet alle onderdelen van staande klokken maakte de klokkenmaker zelf. Het is moeilijk na te gaan in welke mate een klok is opgebouwd uit componenten van verschillende herkomst. Soms werden de uurwerken los verkocht en door anderen in een kast geplaatst.

Na uitgebreid onderzoek door Adriaan Groenewoud en Fred Kats in 2009, bleek dat het staand horloge van Bredius door onder andere de aanwezigheid van de originele rising hood, de bolt and shutter én de signatuur op de wijzerplaat, uit de tijd is. Thomas Tompion had zonder enige twijfel een belangrijk aandeel in de vervaardiging ervan. Ook werd duidelijk dat de klok in het verleden enige restauraties had ondergaan. Zo werd een kapbekroning met timpaan op de originele kap geplaatst en werden rond 1800 de poten vervangen. Deze toevoegingen zijn inmiddels weggehaald en – naar zeventiende-eeuws voorbeeld – in oude luister hersteld. Ook aan het uurwerk werden de nodige onderhoudsrestauraties verricht.

Met de professionele zorg en behoedzame restauratie van deze klok verdient het Museum Bredius bijzondere waardering. De gehele restauratie is uitgebreid gedocumenteerd. Deze informatie is op cd-rom in de museumwinkel verkrijgbaar.

Noten
1.         R.W. Symonds, Thomas Tompion. His life and work, Londen 1969, p. 42.
2.         Ibidem, p. 35.